CMR Nedir? Karayolu Taşıma Sözleşmesi ve CMR Belgesi
CMR, uluslararası karayolu eşya taşımacılığını düzenleyen çok taraflı bir sözleşmenin ve bu sözleşme kapsamında düzenlenen taşıma senedinin ortak adıdır. Sözleşme 19 Mayıs 1956’da Cenevre’de imzalandı, 2 Temmuz 1961’de yürürlüğe girdi. Türkiye 1995 yılında taraf devletler arasına katıldı. Tam adı Convention relative au contrat de transport international de marchandises par route Türkçesi Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesi İmza Cenevre, 19 Mayıs 1956 — yürürlük 2 Temmuz 1961 Taraf devlet sayısı 58 (UNECE, 2026) Kapsam Ücret karşılığı, karayolu aracıyla, iki farklı ülke arasında yapılan eşya taşımaları Belge niteliği Taşıma senedi. Kıymetli evrak değildir, ciro edilemez, malın mülkiyetini temsil etmez Nüsha Üç asıl nüsha
Sözleşme Ne Zaman Uygulanır?
CMR’nin uygulanması için taşımanın yükün teslim alındığı yer ile teslim edileceği yerin farklı ülkelerde olması gerekir. Sözleşmenin 1. maddesine göre bu iki ülkeden en az birinin CMR’ye taraf olması yeterlidir. Karşı ülkenin taraf olmaması taşımayı sözleşme kapsamı dışına çıkarmaz.
Türkiye taraf devlet olduğundan, Türkiye çıkışlı veya Türkiye varışlı bütün uluslararası karayolu taşımaları CMR hükümlerine tabidir. Alıcı ülkenin sözleşmeye taraf olup olmaması bu durumu değiştirmez.
Sözleşme yurt içi taşımaları kapsamaz; yurt içinde Türk Ticaret Kanunu hükümleri ve taşıma irsaliyesi geçerlidir. Ayrıca posta gönderileri, cenaze nakli ve ev eşyası taşınması sözleşmenin uygulama alanı dışında bırakılmıştır.
Taraf devletler
Sözleşmeye 58 devlet taraftır. Avrupa ülkelerinin neredeyse tamamı, Kafkasya ve Orta Asya cumhuriyetleri, Ortadoğu’dan İran, Ürdün, Suriye ve Lübnan ile Kuzey Afrika’dan Fas ve Tunus taraf devletler arasında yer alır. Güncel liste Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE) tarafından yayımlanır.
CMR Belgesi Neyi Kanıtlar?
CMR senedi, taşıma sözleşmesinin şartlarını ve eşyanın taşıyıcı tarafından teslim alındığını gösterir. Senette aksi yönde bir kayıt bulunmuyorsa, eşyanın ve ambalajının görünüşte iyi durumda teslim alındığı kabul edilir.
Taşıyıcı yükü teslim alırken ambalajda veya eşyada görünür bir kusur görüyorsa bunu senede şerh olarak yazmalıdır. Şerh düşülmemişse, sonradan çıkan hasarın yükleme sırasında mevcut olduğunu ileri sürmesi güçleşir.
Üç nüsha ve kimde kaldığı
| Nüsha | Kimde kalır | İşlevi |
|---|---|---|
| Birinci | Gönderici | Sözleşmenin göndericideki kanıtı |
| İkinci | Alıcı | Eşyaya eşlik eder, teslimatta alıcıya verilir |
| Üçüncü | Taşıyıcı | Taşımanın gerçekleştiğinin kanıtı |
Senet gönderici ve taşıyıcı tarafından imzalanır. Uygulamada nüsha sayısı gümrük, sigorta ve muhasebe ihtiyaçları için artırılabilir; ancak sözleşmenin öngördüğü asıl nüsha sayısı üçtür.
CMR Senedinde Yer Alan Bilgiler
Standart CMR formu numaralandırılmış hanelerden oluşur. Sözleşmenin 6. maddesi hangi bilgilerin zorunlu olduğunu sayar:
- Senedin düzenlenme yeri ve tarihi
- Göndericinin adı ve adresi
- Taşıyıcının adı ve adresi
- Eşyanın teslim alındığı yer ve tarih
- Teslim için öngörülen yer
- Alıcının adı ve adresi
- Eşyanın cinsi ve ambalaj şekli
- Kap adedi, işaret ve numaraları
- Eşyanın brüt ağırlığı
- Taşımaya ilişkin masraflar
- Gümrük işlemleri için gerekli talimatlar
- Taşımanın CMR hükümlerine tabi olduğu kaydı
Tehlikeli madde taşınıyorsa eşyanın niteliği ve alınması gereken önlemler ayrıca belirtilir. Aktarma yasağı, ödenmesi kabul edilen masraflar, malın beyan edilen değeri gibi hususlar taraflarca senede eklenebilir.
Beyanname ile senetteki bilgilerin uyuşmaması, aracın sınır kapısında beklemesine yol açar. Gümrük talimatları hanesindeki eksiklik bu aksaklığın sık görülen sebeplerindendir.
Taşıyıcının Sorumluluğu
Sözleşmenin 17. maddesi taşıyıcıyı, eşyayı teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar geçen sürede meydana gelen kayıp, hasar ve gecikmeden sorumlu tutar. Taşıyıcının bu sorumluluktan kurtulması için sözleşmede sayılan hallerden birine dayanması gerekir.
Sorumluluktan kurtulma halleri
Taşıyıcı, zararın kendi kusurundan değil şu sebeplerden kaynaklandığını ispat ederse sorumlu tutulmaz: göndericinin kusuru, göndericinin talimatı, eşyanın kendi ayıbı ve taşıyıcının önleyemeyeceği ve sonuçlarına engel olamayacağı haller.
Ayrıca sözleşme, niteliği gereği riskli bazı taşımalar için özel istisnalar tanır. Açık araçla taşıma sözleşmede kararlaştırılmışsa, ambalajsız veya yetersiz ambalajlı eşyada, yükleme ve boşaltmanın gönderici veya alıcı tarafından yapıldığı hallerde, kendiliğinden bozulmaya elverişli eşyada ve canlı hayvan taşımasında sorumluluk farklı değerlendirilir.
Tazminatın hesaplanması
Tazminat, eşyanın taşımaya alındığı yer ve zamandaki değeri üzerinden hesaplanır. Ancak sözleşme bu tazminata bir üst sınır getirir ve sınırı eşyanın brüt ağırlığı üzerinden belirler. Kilogram başına hesaplanan bu sınır, faturadaki ticari değerden bağımsızdır.
Değeri yüksek ama hafif olan yüklerde, sözleşmenin öngördüğü azami tazminat malın gerçek değerinin altında kalabilir. Elektronik ürün, hassas ekipman ve makine parçası gibi yüklerde bu fark belirgindir.
Gecikme halinde ise tazminat taşıma ücretini aşamaz. Taşıyıcının kastı veya kasta eşdeğer kusuru varsa sınırlamalar uygulanmaz.
CMR Belgesi ile CMR Sigortası Aynı Şey Değildir
Uygulamada en sık karıştırılan konu budur. CMR bir sözleşme ve bu sözleşme kapsamında düzenlenen bir senettir; kendisi bir sigorta türü değildir.
Piyasada CMR sigortası denilen ürün, taşıyıcının sözleşmeden doğan sorumluluğunu güvence altına alan taşıyıcı sorumluluk sigortasıdır. Bu poliçe taşıyıcıyı korur ve yalnızca taşıyıcının sorumlu tutulduğu durumlarda devreye girer. Taşıyıcının sorumluluktan kurtulduğu bir olayda poliçe de ödeme yapmaz.
| Taşıyıcı sorumluluk sigortası | Nakliyat emtia sigortası | |
|---|---|---|
| Kimi korur | Taşıyıcıyı | Mal sahibini |
| Kapsam | Taşıyıcının hukuki sorumluluğu | Yükün kendisi |
| Tazminat esası | Ağırlık üzerinden hesaplanan yasal sınır | Poliçede belirtilen sigorta bedeli |
| Taşıyıcı kusursuzsa | Ödeme yapılmaz | Poliçe kapsamındaysa ödeme yapılır |
Malın tam ticari değerinin güvence altına alınması isteniyorsa, taşıyıcı sorumluluk sigortasından ayrı olarak nakliyat emtia sigortası yaptırılması gerekir.
Teslimat, İhtirazi Kayıt ve Zamanaşımı
Alıcı eşyayı teslim alırken hasar veya eksiklik tespit ederse durumu taşıyıcıya bildirmek zorundadır. Sözleşmenin 30. maddesine göre görünür hasarlarda bildirim teslim anında yapılır. Görünmeyen hasarlarda ise alıcının teslimden itibaren yedi gün içinde yazılı bildirimde bulunması gerekir; bu süre hesaplanırken tatil günleri sayılmaz.
Bildirim yapılmazsa, eşyanın senette yazılı durumda teslim edildiği karine olarak kabul edilir. Gecikmeden doğan zararlarda ise talep hakkının korunması için teslimden itibaren yirmi bir gün içinde yazılı bildirim şartı aranır.
Eşya kararlaştırılan sürede teslim edilmemişse ve süre kararlaştırılmamışsa taşıyıcıya tesliminden itibaren altmış gün geçmişse, hak sahibi eşyayı kaybolmuş sayabilir.
CMR’den doğan davalarda zamanaşımı süresi bir yıldır. Taşıyıcının kastı veya kasta eşdeğer kusuru söz konusuysa süre üç yıla çıkar.
Ek Protokoller
1978 tarihli protokol, tazminat sınırının hesaplanmasında Özel Çekme Hakkı (SDR) esasını getirdi. 2008 tarihli e-CMR protokolü ise taşıma senedinin elektronik ortamda düzenlenmesine imkân verdi.
e-CMR uygulaması taraf devletlerin tamamında değil, protokolü ayrıca onaylayan ülkeler arasında geçerlidir. Kâğıt senet halen yaygın kullanımdadır.
Sık Sorulan Sorular
CMR açılımı nedir?
Fransızca “Convention relative au contrat de transport international de marchandises par route” ifadesinin kısaltmasıdır. Sözleşme metni Fransızca ve İngilizce olarak hazırlanmış, iki dilde de eşit geçerli sayılmıştır.
CMR kaç nüsha düzenlenir?
Sözleşme üç asıl nüsha öngörür. Uygulamada gümrük, sigorta ve muhasebe ihtiyaçları için ek kopya çıkarılabilir; bu kopyalar asıl nüsha sayısını değiştirmez.
CMR belgesini kim düzenler?
Senet gönderici ve taşıyıcı tarafından imzalanır. Formu çoğunlukla taşıyıcı veya lojistik firması dolduruyor, ancak eşyaya ilişkin beyanların doğruluğundan gönderici sorumludur. Yanlış beyandan doğan zarar göndericiye aittir.
CMR bir gümrük belgesi midir?
Değildir. Gümrük işlemlerinde ibraz edilir ve gümrük talimatlarını taşır, ancak gümrük beyanı yerine geçmez. Beyannameyi yetkili gümrük müşaviri düzenler.
CMR ciro edilebilir mi?
Edilemez. CMR kıymetli evrak değildir, malın mülkiyetini temsil etmez. Denizyolundaki konşimento ise ciro edilebilir bir mülkiyet senedidir; iki belge bu yönüyle ayrılır.
Hasar tespit edildiğinde ne kadar süre içinde bildirim yapılmalı?
Görünür hasarlarda teslim anında, görünmeyen hasarlarda yedi gün içinde. Gecikmeden doğan zararlarda süre yirmi bir gündür. Bildirimin yazılı yapılması ispat açısından önem taşır.
CMR sigortası zorunlu mu?
Taşımacılık yetki belgesi kapsamında taşıyıcıdan sorumluluk sigortası aranır. Bu poliçe taşıyıcıyı korur; mal sahibinin yükünü güvence altına almaz.
CMR’de zamanaşımı süresi ne kadar?
Bir yıldır. Taşıyıcının kastı veya kasta eşdeğer kusuru varsa üç yıla çıkar. Süre, kısmi kayıp ve hasarda teslim tarihinden işlemeye başlar.
İlgili Sayfalar
Lojistik nedir · Nakliye araç ölçüleri · LDM hesaplama · Karayolu nakliye
